Nachtwerk en borstkanker

Een van de belangrijkste aanleidingen voor dit onderzoek is dat een verstoring van het dag-nacht ritme mogelijk een rol zou kunnen spelen bij het ontstaan van borstkanker. Er zijn hiervoor enige aanwijzingen, maar deze zijn vooral gebaseerd op onderzoek bij dieren (muizen en ratten). De resultaten van het onderzoek dat bij mensen is uitgevoerd is momenteel nog moeilijk te duiden vanwege beperkingen in de uitvoering van die studies. De Nightingale Studie kent deze beperkingen niet en is mede daarom uniek in haar soort.

Media aandacht
In de media is in de afgelopen jaren veel aandacht geweest voor een mogelijke relatie tussen het ontstaan van borstkanker en het langdurig 's nachts werken. Aanleiding voor de aandacht van de media is dat de FNV begin 2009 een oproep deed aan vrouwen met borstkanker, die meer dan 10 jaar in nachtdiensten hebben gewerkt, zich te melden. In Denemarken hebben tien verpleegkundigen met borstkanker een schadevergoeding gekregen van circa honderdduizend euro, vanwege hun werkhistorie. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC, Lyon, Frankrijk) heeft in een recentelijk uitgekomen rapport het werken in wisselende of permanente diensten (waaronder nachtwerken) als 'waarschijnlijk carcinogeen' bestempeld, maar dit is hoofdzakelijk gebaseerd op dierproeven.

Onderzoek
Volgens de onderzoekers van het NKI-AVL is op basis van de huidige onderzoeken niet vast te stellen dat er een relatie is tussen het ontwikkelen van borstkanker en het langdurig 's nacht werken. Dr. Matti Rookus, epidemioloog van het NKI-AVL en projectleider van de Nightingale Studie, pleitte destijds al voor meer aanvullend onafhankelijk onderzoek. "Uit dierproeven zijn wel aanwijzingen dat verstoringen van het dag-nachtritme het risico op borstkanker kunnen verhogen, maar bij mensen is nog maar weinig goed gecontroleerd prospectief onderzoek gedaan."
De eerste prospectieve en dus goede studie naar nachtwerk en borstkanker was de Nurses’ Health Study, een Amerikaans onderzoek onder verpleegkundigen. Zij vonden dat premenopauzale vrouwen (dat wil zeggen vrouwen die de overgang nog niet hebben doorgemaakt) na 20 jaar nachtwerken een 79 procent verhoogde kans op borstkanker hadden (publicatie 2001). De risicoschatting was gebaseerd op 15 gevallen met borstkanker, dus erg onnauwkeurig. Voor borstkanker na de overgang werd na 30 jaar nachtwerken een 36% verhoogd risico gevonden (publicatie 2006). Kortere periodes (<30 jaar) lieten geen risicoverhoging zien. Een beperking van deze Amerikaanse studie was dat ze alleen gekeken hebben naar mensen die roterend/wisselend nachtwerk en dagwerk deden. Permanente nachtwerkers werden geclassificeerd als niet-nachtwerkers. Erg jammer want dit is juist een interessante groep omdat zij mogelijk heel goed tegen het ‘s nachts werken kunnen en daarom mogelijk een ander risicoprofiel zouden kunnen hebben. Een andere beperking van de studie was dat ze ook vrouwen die minder dan 3 nachten per maand hadden gewerkt als niet-nachtwerker classificeerden terwijl een kleiner aantal nachten over een lange periode mogelijk net zo of anders verstorend is.

Laatste inzichten
Het IARC rapport beschrijft een aantal studies naar nachtwerk en borstkanker bij mensen. Sinds het uitkomen van het rapport is daar een aantal studies bijgekomen welke hieronder kort besproken worden.
Het meest recente onderzoek is afkomstig uit Frankrijk (Menegaux et al. 2012). Zij ondervroegen 1232 vrouwen met borstkanker over wat zij aan nachtwerk hadden gedaan gedurende hun leven en vergeleken deze met 1317 vrouwen zonder borstkanker. Zij vonden dat vrouwen die langer dan 4,5 jaar minder dan 3 nachten per week nachtwerk hadden gedaan een 1.4 maal verhoogde kans op borstkanker hadden. Twee weken eerder kwam een Deens onderzoek uit (Hansen & Lassen, 2012). Dit betreft een studie onder 218 vrouwen met borstkanker versus 899 gezonde vrouwen, allen vrouwelijke militairen. Zij vonden een 2 keer verhoogde risico op borstkanker voor vrouwen die tenminste 15 jaar en 3 of meer nachten per week nachtwerk hadden gedaan. Kortom, de resultaten van deze twee recente studies komen dus niet overeen (>4,5 versus >15 jaar en <3 nachten/week versus juist >3 nachten per week). Beide studies waren retrospectief van aard. Bij een retrospectief onderzoek wordt de informatie over het nachtwerk teruggevraagd bij patiënten (die de ziekte dus al hebben) en controles (die afgezien van de ziekte volledig vergelijkbaar moeten zijn met de patiënten). Dit type onderzoek heeft twee grote nadelen. Allereerst kan iemand die de ziekte heeft het nachtwerk anders rapporteren dan iemand die de ziekte niet heeft. Ten tweede is de controle groep niet altijd vergelijkbaar met de patiënten groep (bv. minder vaak buitenshuis werkzaam, meer kinderen). Dit soort verschillen kunnen tot andere (vertekende) resultaten leiden. Een vorm van onderzoek met meer zeggingskracht is een prospectief onderzoek (wat de Nightingale Studie ook is). Hierbij wordt informatie over nachtwerk bij de onderzoeksgroep verzameld, waarna de deelnemers in de tijd worden gevolgd, bv. via landelijke ziekte registraties. Daarmee is de studie gebaseerd op informatie die verzameld is voordat de ziekte zich heeft ontwikkeld. Er is in 2010 één prospectief onderzoek uitgekomen. Dit betrof een grote studie uit China (Pronk et al. 2010). De onderzoekers vonden geen verband tussen nachtwerk en borstkanker in een groep van ruim 70.000 vrouwen.

Het is onwaarschijnlijk dat elke vorm van nachtwerk verband houdt met borstkanker. Eerst zal duidelijk moeten worden óf er echt een verband met borstkanker bestaat, en zo ja, welk type nachtwerk daar verantwoordelijk voor is. Op basis hiervan zal bekeken worden of er iets in de roostering moet veranderen of dat dat niet nodig is.

Risicofactoren
"In een Deense studie die in Denemarken in de politiek en media aldaar ongetwijfeld een belangrijke rol heeft gespeeld, werd een 50 procent risicoverhoging gevonden na een half jaar of langer nachtwerken. In deze studie is net als in veel andere studies op dit gebied echter beperkt gecorrigeerd voor de al bekende risicofactoren voor borstkanker. De verschillen tussen de Deense, Chinese en Amerikaanse studies, waarbij de ene geen, de ander al na een half jaar en de ander pas na 20 jaar een risicoverhoging vindt, geeft al aan dat er nog veel onduidelijkheid bestaat", aldus dr. Matti Rookus.
Of er een mogelijk verband bestaat, kan pas worden vastgesteld als meer gegevens uit goed gecontroleerde prospectieve (langlopende) studies beschikbaar zijn. Dr. Matti Rookus: "Hierbij zou ook moeten worden uitgesloten dat vrouwen die het nachtwerken langdurig volhouden / prefereren, een verhoogd borstkankerrisico hebben om andere redenen, bijvoorbeeld doordat hun biologische klok, hun preferentiële dag / nacht ritme, afwijkt van de groep die geen nachtdiensten draait. De stelling dat mensen na tien jaar werken in nachtdiensten een verhoogd risico op borstkanker hebben, is dus niet juist. De FNV heeft met hun oproep vrouwen onnodig ongerust gemaakt".

Biologisch mechanisme
De oorzaak van de mogelijke relatie tussen nachtwerk en borstkanker zou een verstoring van het dag-nacht ritme en daarmee een verstoorde productie zijn van het hormoon melatonine dat betrokken is bij de werking van de biologische klok en het slaap-waakpatroon. Onderzoek naar mogelijke biologische werkingsmechanismen is ook een belangrijk onderdeel van de Nightingale Studie. Dit gaan wij onder andere doen door na te gaan of er een bepaalde genetische gevoeligheid voor een verstoring van het dag/nacht ritme bestaat. Hierdoor zou de ene vrouw mogelijk beter tegen onregelmatig werken (nachtwerk) kunnen dan de ander.

                                                                                

Rapport Gezondheidsraad 2006 en workshop Oxford 2011
De Gezondheidsraad schreef in juni 2006 in een advies dat is aangeboden aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat nader onderzoek nodig is om na te gaan of er sprake is van oorzaak en gevolg. Verder concludeerden zij dat er op dit moment geen reden is om vrouwen die langdurig nachtwerk doen extra te screenen. Datzelfde concludeerde een groep internationale wetenschappers, experts op het gebied van nachtwerk en borstkanker, recent (najaar 2011, Oxford) tijdens een speciaal georganiseerde workshop over de laatste stand van zaken. Het enige advies waar op dit moment, op basis van beschikbare wetenschappelijk gegevens, aan gedacht zou kunnen worden is dat er mogelijk een beperking op het totale aantal jaar nachtwerk dat iemand gedurende zijn leven doet zou kunnen komen. Maar alleen als echt vaststaat dat er werkelijk een verband is.

De Nightingale Studie
Er was dus vanuit diverse hoeken behoefte aan een goed gecontroleerde prospectieve studie. Mede om die reden is de Nightingale Studie gestart. De onderzoekers hopen met de resultaten van dit onderzoek onder andere een eenduidig antwoord te kunnen geven op de vraag of er een relatie bestaat tussen nachtwerk de kans op borstkanker. Om tot nauwkeurige conclusies te komen, is het belangrijk dat andere factoren die gezondheidsproblemen kunnen veroorzaken worden uitgesloten. Daarom is ook informatie verzameld over andere beroepsmatige blootstellingen en factoren in de leefomgeving en leefstijl. Met de kennis die voortkomt uit de Nightingale Studie kunnen in de toekomst de werkomstandigheden van verpleegkundigen en de kwaliteit van de leefomgeving verbeterd worden om zo de gezondheid te bevorderen.

Disclaimer Lettergrootte 8 Lettergrootte 8 Lettergrootte 8